Temperament

dyspozycja do ulegania silnym poruszeniom psychicznym nawet wskutek stosunkowo niewielkiej podniety (bodźca)

reaktywność emocjonalna [E] (La Senne, 1957)

tendencja do podejmowania zachowań o dużej wartości stymulacyjnej lub do zachowań dostarczających stymulacji zewnętrznej (z otoczenia)

aktywność [A] (La Senne, 1957; J. Strelau 2001)

dyspozycja świadomości do szybkiego lub powolniejszego, dłuższego lub krótszego przechowywania reakcji na bodźce

oddźwięk psychiczny [P/S] (La Senne, 1957)

wrodzony; nie podlega ocenie moralnej; formalna charakterystyka zachowania (aspekt czasowy i energetyczny)

temperament

nabyty; podlega ocenie moralnej; treściowa charakterystyka zachowania (system wartości, stosunek do świata/siebie/itd.)

charakter

Sposób, w jaki manifestuje się łaska Boża w człowieku, zależy po części od: 1.___ osoby, jej 2.___, 3.___, warunków 4.___, 5.___ z którymi się spotyka, 6.___ jaka dominuje w jej środowisku.

(1) temperamentu (2) charakteru; (3) przeszłości; (4) historycznych, w jakich żyje; (5) ludzi; (6) teologii i duchowości

wyjaśnia, dlaczego niektórzy ludzie są bardziej podatni niż inni na cierpienie z powodu lęku, histerii, depresji lub obsesji

neurotyczność (emocjonalna niestabilność) (H. J. Eysenck, 1975)

o różnicach decyduje układ limbiczny i podwzgórze oraz autonomiczny układ nerwowy - w momencie, kiedy bodźce powodują pobudzenie obu struktur, następuje równoczesne automatyczne pobudzenie korowe

neurotyczność (emocjonalna niestabilność) (H. J. Eysenck, 1975)

o różnicach decyduje aktywacyjne oddziaływanie tworu siatkowatego w pniu mózgu na korę mózgową

ekstrawersja (H. J. Eysenck, 1975)

niski poziom pobudzenia korowego

ekstrawertyk (H. J. Eysenck, 1975)

wysoki poziom pobudzenia korowego

introwertyk (H. J. Eysenck, 1975)

neurotyczność + ekstrawersja (H. J. Eysenck)

choleryk

neurotyczność + introwersja (H. J. Eysenck)

melancholik

równowaga emocjonalna + ekstrawersja (H. J. Eysenck)

sangwinik

równowaga emocjonalna + introwersja (H. J. Eysenck)

flegmatyk

Formułka: Teoria humoralna Hipokratesa i Galena

Przekonanie o istnieniu czterech płynów w ciele (humorów): krwi, żółci, śluzu (flegmy) i czarnej żółci, wzajemne stosunki wpływają na zdrowie i temperament.

Składowe temperamentu wg. La Senna:

E A P/S -> reaktywność emocjonalna, aktywność i oddźwięk psychiczny (prymalny/sekundalny)

Składowe temperamentu wg. H. J. Eysencka:

neurotyczność i ekstrawersja

Składowe temperamentu wg. A. Bussa i R. Plomina

E A S - emocjonalność, aktywność i towarzyskość

obejmuje trzy pierwotne emocje o zabarwieniu negatywnym: niezadowolenie, strach i złość

emocjonalność (A. Buss i R. Plomin)

niezróżnicowana emocjonalność, reagowanie niepokojem, zdeterminowana poziomem pobudzenia układu współczulnego

niezadowolenie

unikanie awersyjnej stymulacji, próba ucieczki przed zagrożeniem

strach

wywołana przez bodźce, które drażnią lub frustrują, przejawem jest atakowanie, odpychanie, skarżenie

złość

wymiar związany z wydatkowaniem energii; przejawia się w tempie i intensywności zachowania (wigorze)

aktywność (A. Buss i R. Plomin)

dążenie do poszukiwania i przebywania z innymi ludźmi oraz unikania samotności; źródłem są nagrody, które jednostka może otrzymać w kontkacie społecznym

towarzyskość (A. Buss i R. Plomin)

Składowe temperamentu wg. J Strelaua

żwawość, perseweratywność, wrażliwość sensoryczna, reaktywność emocjonalna, wytrzymałość i aktywność

Składowe wymiaru czasowego - temperamentu wg. J. Strelaua

żwawość i perseweratywność

Składowe wymiaru energetycznego - temperamentu wg. J. Strelaua

wrażliwość sensoryczna, reaktywność emocjonalna, wytrzymałość i aktywność

tendencja do szybkiego reagowania, utrzymywania wysokiego tempa aktywności i łatwej zmiany z jednego zachowania i reakcji w inne odpowiednio do zmian w otoczeniu

żwawość (J. Strelau, 2001)

tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po zaprzestaniu działania bodźca (sytuacji), który to zachowanie wywołał

perseweratywność (J. Strelau, 2001)

zdolność reagowania na bodźce zmysłowe o małej wartości stymulacyjnej

wrażliwość sensoryczna (J. Strelau, 2001)

tendencja do intensywnego reagowania na bodźce wywołujące emocje, wyrażająca się w dużej wrażliwości i niskiej odporności emocjonalnej

reaktywność emocjonalna (J. Strelau, 2001)

zdolność do adekwatnego reagowania w sytuacjach wymagających długotrwałej lub wysoko stymulującej aktywności i/lub w warunkach silnej stymulacji zewnętrznej

wytrzymałość (J. Strelau, 2001)

Schemat działania łaski

Biologia, środowisko/społeczność oraz aktywność intencjonalna człowieka oddziałują na siebie wzajemnie. Wszystkie trzy z kolei mają wpływ na zachowanie, a wszystko pomiędzy wypełnia łaska Boża.

FFT: 1.___ to wymiary różnic indywidualnych pod względem tendencji do wykazywania 2.____ w zakresie myślenia, uczuć i działań

(1) cechy osobowości; (2) spójnych wzorców

Temperament odnosi się do 1.___ występujących u człowieka 2.___ i mających swoje odpowiedniki 3.___. Będąc pierwotnie 4a. ___ przez 4b. ___ podlega 5.___ spowodowanym procesem 6a. ___ oraz indywidualnie specyficznym odziaływaniem 6b. ___

(1) względnie stałych cech osobowości; (2) od wczesnego dzieciństwa; (3) w świecie zwierząt; (4a) zdeterminowany; (4b) wrodzone mechanizmy neurobiochemiczne; (5) powolnym zmianom; (6a) dojrzewania; (6b) między genotypem, a środowiskiem.

są tendencjami, dyspozycjami, a nie absolutnymi determinantami

cechy osobowości FFT

w im 1.___ stopniu osoba daną cechę posiada, tym 2.___ prawdopodobieństwo, że przejawi zachowanie 3.___ dla tej cechy, a zatem 4.___ będzie można je zaobserwować

(1) większym; (2) większe; (3) typowe; (4) częściej

Wielka Piątka; Five Factors Theory - autorstwo

P. Costa, R. McCrae, 1990

Składowe temperamentu wg. P. Costy i R. McCraego

neurotyczność, ekstrawertyczność, otwartość na doświadczenie, ugodowość i sumienność

cechy osobowości FFT

neurotyczność, ekstrawertyczność, otwartość na doświadczenie, ugodowość i sumienność

nieprzystosowanie emocjonalne, skłonność do dyskomfortu, nierealistycznych idei, niepohamowanych pragnień, nieadaptacyjny styl reagowania na stres

FFT: neurotyczność (P. Costa, R. McCrae, 1990)

ilość i intensywność relacji międzyosobowych, poziom aktywności, potrzeba stymulacji, zdolność cieszenia się życiem

FFT: ekstrawertyczność (P. Costa, R. McCrae, 1990)

aktywne poszukiwanie nowych doświadczeń podejmowanych ze względu na nie same, tolerancja i eksploracja tego, co nieznane

FFT: otwartość na doświadczenia (P. Costa, R. McCrae, 1990)

jakość odniesień interpersonalnych w myślach, uczuciach i działaniu

FFT: ugodowość (P. Costa, R. McCrae, 1990)

indywidualny stopień organizacji, wytrwałości i motywacji w zachowaniach ukierunkowanych na cel

FFT: sumienność (P. Costa, R. McCrae, 1990)