polski

topos

utrwalony motyw lub obraz, który wielokrotnie powraca w dziełach literackich różnych epok.

archetyp

pierwotny, ponadczasowy wzór postaci lub zachowania obecny w kulturze i literaturze wielu epok.

Katharsis

oczyszczenie emocjonalne odbiorcy, osiągane poprzez przeżywanie silnych uczuć, takich jak lęk czy współczucie.

fatum

nieuchronne przeznaczenie lub tragiczny los, któremu bohater nie jest w stanie się przeciwstawić

12. Ironia tragiczna

sytuacja, w której bohater robi wszystko, aby uniknąć przeznaczenia, co jeszcze bardziej doprowadza go do klęski...

stoicyzm

postawa filozoficzna oparta na zachowaniu spokoju i równowagi wobec cierpienia, losu i przeciwności.

epikurezim

pogląd zakładający dążenie do szczęścia poprzez umiar, brak lęku i czerpanie radości z prostych przyjemności.

motyw vanitas

ogólnie jakie było przesłanie Księgi Koheleta (marność, ulotność ludzkiego życia i wszelkich dóbr ziemskich)

horacy

motywy takie jak; exegi monumentum (wybudowałem pomnik), non omnis moriar (nie wszystek umrę), ogólnie chodziło o to, że Horacy uważał, że jego poezja jest, pomnikiem”, który zapewni mu pamięć po śmierci

hybris

pycha bohatera polegająca na przekraczaniu granic wyznaczonych człowiekowi przez bogów, często prowadząca do jego upadku.

danse macabre

motyw ukazujący śmierć prowadzącą w symbolicznym korowodzie ludzi wszystkich stanów, podkreślający powszechność i nieuchronność umierania.

Ars moriendi („sztuka dobrego umierania”)

zbiór zasad uczących, jak właściwie przygotować się na śmierć i odejść w sposób godny oraz zgodny z wiarą.

deesis

motyw modlitewny oparty na idei pośrednictwa; w sztuce najczęściej ukazuje Chrystusa w otoczeniu Maryi i Jana Chrzciciela, wstawiających się za ludźmi.

smierc jako alegoria

częste w średniowieczu przedstawienie śmierci w postaci rozkładającego się ciała lub kościotrupa, nierzadko z kosą, podkreślające jej wszechobecność.

humanizm renesansowy

nurt myślowy stawiający człowieka w centrum zainteresowania, podkreślający jego indywidualność, rozum oraz inspirację kulturą antyczną i ideą harmonii.

antropocentryzm

światopogląd uznający człowieka, jego potrzeby cielesne i duchowe, za najważniejszy punkt odniesienia.

theatrum mundi

wizja świata jako sceny, na której ludzie odgrywają przypisane im role, często nie mając wpływu na bieg wydarzeń.

metafizyka

zainteresowanie sferą duchową, duszą, Bogiem i życiem po śmierci, nasilone w epoce wojen, epidemii i poczucia zagrożenia istnienia.

koncept

oryginalny, kunsztowny pomysł artystyczny, oparty na zaskoczeniu, paradoksie lub grze intelektualnej, mający zachwycić odbiorcę.

vanitas

motyw podkreślający przemijalność życia, nietrwałość dóbr materialnych i marność ludzkich osiągnięć.

deizm

koncepcja religijna, według której Bóg stworzył świat i jego prawa, lecz nie ingeruje w dalsze losy ludzi ani przebieg historii.

dydaktyzm

to sposób tworzenia wypowiedzi który ma na celu pouczać odbiorcę, przekazywać morał albo uczyć określonych wartości.

mesjanizm

romantyczna wizja narodu jako „wybrańca”, który poprzez cierpienie ma przynieść wolność i odkupienie innym narodom.

boh romantyczny

jednostka wybitna, samotna, często zbuntowana przeciw światu, kierująca się emocjami i wewnętrznym przeczuciem.

Praca organiczna

koncepcja rozwoju społeczeństwa pojmowanego jako jeden organizm, w którym każda warstwa pełni ważną funkcję i powinna się harmonijnie rozwijać.

praca u podstaw

działalność edukacyjna skierowana do najniższych warstw społecznych, obejmująca walkę z analfabetyzmem oraz poprawę warunków życia ludu.

realizm

sposób przedstawiania świata polegający na wiernym ukazywaniu codziennego życia, typowych bohaterów i realiów epoki, przy zachowaniu obiektywizmu narratora.

Dekadentyzm

postawa artysty i jednostki w epoce przełomu wieków, charakteryzująca się pesymizmem, znudzeniem, poczuciem bezsensu świata i biernością wobec życia

ekspresjonizm

wyrażanie emocji i przeżyć wewnętrznych przy użyciu mocnych środków wyrazu (przesada, groteska, deformacja).

katastrofizm

przekonanie o nieuchronnym upadku człowieka i świata, pesymistyczna wizja przyszłości.

egzystencjalizm

filozofia podkreślająca absurd istnienia i nieuchronność śmierci; sens życia rodzi się z buntu przeciw złu i solidarności z innymi ludźmi.

teatr absurdu

nurt dramatyczny ukazujący bezsens ludzkiego życia i niemożność porozumienia; wykorzystuje groteskę, parodię i nonsens (np. twórczość Mrożka).

socrealizm

narzucona doktryna artystyczna pochodząca z ZSRR; twórca musiał podporządkować się ideologii; obowiązywały schematy i tematy zatwierdzone przez partię; rzeczywistość ukazywana w wersji propagandowej.