psycholingwistyka

Kardiocentryzm

Arystoteles uważał, że serce jest centrum inteligencji, bo jest ciepłe i porusza się, a mózg to tylko "chłodnica" dla krwi.

Cefalocentryzm

(Mózg): Hipokrates i Galen jako pierwsi powiązali mózg z rozumem. Galen, badając rannych gladiatorów, zauważył, że uraz głowy zmienia zachowanie i mowę.

Teoria komorowa

Średniowiecze): Wierzono, że to nie sama tkanka mózgu jest ważna, ale puste przestrzenie w nim (komory), wypełnione "duchem

Komory w teorii komorowej

• Komora 1: Przyjmowanie bodźców i wyobraźnia. • Komora 2: Rozumowanie i osądzanie. • Komora 3: Pamięć

Kresomózgowie (Mózg właściwy)

„Najwyższe piętro” To tutaj znajduje się kora mózgowa (ta o grubości ok. 3 mm). To „centrum dowodzenia”, gdzie powstaje kod hierarchiczny (pojęcia, abstrakcja), ośrodek Brocki i Wernickiego

Międzymózgowie

„Sekretariat”, Znajduje się tuż pod kresomózgowiem. To tutaj trafiają wszystkie sygnały ze zmysłów (oprócz węchu), zanim zostaną wysłane do kory. To taki filtr, który decyduje, co jest ważne.

Śródmózgowie

„Łącznik” To mała, ale ważna część, która łączy wyższe piętra z niższymi. Odpowiada m.in. za odruchy wzrokowe i słuchowe (np. odwrócenie głowy w stronę nagłego dźwięku).

Tyłomózgowie (z Móżdżkiem)

„Koordynator” Móżdżek: Choć jest pod kresomózgowiem, jest kluczowy dla mowy. Odpowiada za precyzję ruchów języka, warg i krtani. Most i Rdzeń przedłużony: To tu znajdują się ośrodki kontrolujące oddychanie i połykanie.

„wolne przestrzenie” to komory mózgowe i był w nich

płyn mózgowo-rdzeniowy, który chłodzi pracujący mózg karmi i czyści: Płyn dostarcza niektóre substancje do kory i zabiera „śmieci” (produkty przemiany materii)

Frenologia

Franz Joseph Gall - Mózg jak Mapa, różne funkcje psychiczne mają swoje konkretne miejsca w mózgu, błędne (jakaś część mózgu jest bardzo rozwinięta - "wypycha" kość czaszki na zewnątrz.

Pacjent tan tan

Pacjent rozumiał wszystko, co się do niego mówiło, a jego aparat mowy (język, wargi) nie był sparaliżowany. Jednak jedynym dźwiękiem, jaki potrafił z siebie wydobyć, była sylaba „tan

Odkrycie Broka

Broca znalazł w mózgu pacjenta wyraźne uszkodzenie (dziurę spowodowaną prawdopodobnie przewlekłym stanem zapalnym lub udarem) w w tylnej części lewego płata czołowego

ośrodek Broki

mikrofon, ośrodek produkcji mowy, Odpowiada za nadawanie (skrypt) mowy oraz gramatykę.

Afazja Broki:

Pacjent wie, co chce powiedzieć, ale nie potrafi fizycznie ułożyć słów lub mówi bardzo wolno i z trudem.

Ośrodek Wernickego

słuchawki, Odpowiada za rozumienie mowy i przechowywanie obrazów słuchowych słów, w lewym płacie skroniowym, blisko ucha,

Pacjenci Wernickego

Sałatka słowna - przeciwieństwo tan tana, Używali słów, które nie istnieją (neologizmy). Mylili wyrazy o podobnym brzmieniu. Tworzyli tzw. żargonafazję – potok słów, którego nikt nie był w stanie zrozumieć.

Model domku Lichteheima

Punkt A (lewy dół – „Słuchawki”): Ośrodek Wernickego (rozumienie) Punkt M (prawy dół – „Mikrofon”): Ośrodek Broki (produkcja mowy). Punkt B (szczyt dachu czysta chęć: "Chcę pić", "Jestem zły": decyzja mózgu

„Kable”, czyli połączenia (Koneksjonizm)

A → M: Bezpośrednie połączenie - powtarzanie, A → B: Rozumienie tego, co słyszysz. B → M: Zamiana myśli w słowa

Co się dzieje, gdy przetniemy „kable” - połączenia?

Uszkodzenie ośrodka M (Broca): Nie mówisz, ale rozumiesz. Uszkodzenie ośrodka A (Wernicke): Mówisz bez sensu, nie rozumiesz.

Uszkodzenie „kabla” A → M, afazja przewodzeniowa, peczek łukowaty nie działa

Pacjent rozumie idealnie, mówi bardzo ładnie, ale ma problem z dokładnym powtórzenie słowa (choć zna jego rytm)

Blok 1: Energetyczny (Silnik fabryki)

Pień mózgu, stan czuwania, napięcie (tonus) i energię.

Blok 2: Odbiorczy (Magazyn i Przetwórnia)

Tył mózgu (płaty: potyliczny – wzrok, skroniowy – słuch, ciemieniowy – dotyk), docierają sygnały ze świata. Mózg je tu rozpakowuje, analizuje i porównuje z tym, co już zna.

Blok 3: Programujący (Dyrektor fabryki)

Przód mózgu (płaty czołowe), To „najwyższe piętro”. Tutaj powstają plany, decyzje i kontrola, zamiar wypowiedzi

Blok 2 inaczej

Słownik

Blok 3 inaczej

Gramatyka i Logika

Jeśli masz uszkodzony Blok 2 (Słownik)

Zapomniałaś, jak to brzmi słowo kot. Mówisz: "No, to takie miauczące zwierzę"

Jeśli masz uszkodzony Blok 3 (Inżynier - Afazja Broki):

widzisz wszystkie cegły, wiesz, która to "kot" i która to "mleko". Ale nie masz pojęcia, jak je ze sobą połączyć! Pacjent mówi wtedy: "Kot... mleko... pić...".

afazja Broki inaczej

afazja motoryczna

Najsmutniejsza różnica między Broką a Wernickem

Pacjent Wernickego: Mówi bzdury i jest zadowolony, bo nie rozumie, że mówi źle, Pacjent Broki: Ma sprawne rozumienie (Blok 2 działa). Słyszy samego siebie, wie, że powiedział "woda pić" zamiast pełnego zdania, i strasznie go to denerwuje

Styl telegraficzny (Najważniejsza cecha) u Broki

Pacjent ma sprawne "cegły" (słowa w Bloku 2), ale nie ma "zaprawy murarskiej" (gramatyki z Bloku 3).

Blok 3 płat czołowy składa się z

ośrodka broki (Programista mowy), scenariusz, program ruchowy i gramatyka i kory motorycznej Kora Motoryczna (Wykonawca – "Siłownia") - skurcz

PUNKT A

(Ośrodek Wernickego / Tył mózgu - Blok 2): To jest Magazyn. Tu są wzorce dźwięków. Tu mózg rozpoznaje, że "K-O-T" to ten futrzasty zwierzak.

PUNKT M

(Ośrodek Broki / Przód mózgu - Blok 3): To jest Hala Produkcyjna. Tu powstają "pliki z sekwencją" (jak ułożyć język, jak ułożyć słowa w zdaniu)

PUNKT B

(Szczyt Domku Lichtheima / Kora asocjacyjna): To jest Zarząd, Tu nie ma słów, tu są myśli i idee.

czemu pacjent z afazją Broki mówi w zwolnionym tempie

Rozpad "Melodii Ruchowej" - sekwencja (Kinetostatyka), Deautomatyzacja - ułożenie języka

Afazja Motoryczna Aferentna (Kinestetyczna)

Pacjent "gubi" czucie swojego języka i ust, objaw, myli głoski o podobnym ułożeniu (np. zamiast "P" mówi "B" lub "M"

Afazja Motoryczna Eferentna (Kinetyczna – Klasyczny Broca)

Pacjent potrafi ułożyć usta do jednej głoski, ale nie potrafi płynnie przejść do następnej, rozpad "melodii kinetycznej", mowa skandowana

Afazja Motoryczna Aferentna (Kinestetyczna), jaki blok?

Płat ciemieniowy to "serce" Bloku 2 w zakresie dotyku i czucia ciała. Blok 2 to nie tylko słuch (Wernicke), ale też czucie (somatognozia), współpraca z blokiem 3

Piwnica (Blok 1 – Pień mózgu)

w brzuchu mamy, czuwanie, oddychanie, bicie serca, napęd do mowy

Parter i pierwsze piętra (Blok 2 – Tył mózgu)

najszybciej po urodzeniu. Dziecko zaczyna widzieć, słyszeć i czuć dotyk, najpierw pola z: prostymi, kształtami, pptme twarz mamy, na końcu słowa

Penthouse / Ostatnie piętra (Blok 3 – Płaty czołowe)

Zamiar, Gramatyka, Broca - do 30 r. życia - mielinizacja, ostatnie - f. kontrolna

Zasada 1:

Dół steruje górą (ale góra hamuje dół)

Zasada 2: Prawo Ribota

Co ostatnie powstało, pierwsze się psuje, Najpierw tracimy te najtrudniejsze funkcje (skomplikowana gramatyka, planowanie wypowiedzi, najdłużej - emocjonalne okrzyki, proste rozumienie, przekleństwa

agramatyzm

rozpad struktury zdania

Mielinizacja: To proces „izolowania kabli” w mózgu

neurony owijają się taką tłustą białą substancją (mieliną), która sprawia, że sygnał leci 100 razy szybciej, Dlatego dzieciom trudno się skupić albo planować – ich „kable” w płatach czołowych nie mają jeszcze pełnej izolacji i sygnał ucieka.

Linearyzacja wypowiedzi:

układanie symultanicznej myśli w kolejnosci

Apoptoza i sprzątanie połączeń (tzw. pruning) tłumaczą, dlaczego dzieci uczą się języków tak szybko, a dorośli z trudem.

U dziecka „krzew” jest gęsty, można go formować w dowolny kształt (plastyczność), U dorosłego krzew jest już mocno przycięty i zdrewniały. Mamy mniej neuronów „do wszystkiego”, ale za to te, które zostały, są superwydajne

Proces sprzątania postępuje zgodnie z hierarchią pięter:

Najpierw sprzątane są dolne piętra (zmysły, ruch). Najpóźniej „ostatnie piętra” (Blok 3 – myślenie, planowanie).

Najczęstszą przyczyną afazji jest udar mózgu (niedokrwienie).

Kiedy krew przestaje płynąć do Bloku 2 lub 3, neurony umierają w ciągu kilku minut.

Teoria Ekwipotencjalności (Lenneberg)

teoria „równych szans”. Zakłada, że na starcie obie półkule mają taki sam potencjał do nauki mowy.

dowód teorii ekwipotencjalności

Jeśli małe dziecko przejdzie operację usunięcia lewej półkuli (hemisferyktomię), to prawa półkula przejmie funkcje mowy niemal w 100%. U dorosłego jest to już niemożliwe.

Teoria Wczesnej Asymetrii

mózg od początku ma pewne "preferencje". Już u noworodków lewa półkula silniej reaguje na mowę, a prawa na muzykę.

dowód Teorii Wczesnej Asymetrii w anatomii

mózgach płodów obszar odpowiadający ośrodkowi Wernickego bywa większy po lewej stronie.

lateralizacja to inaczej

specjalizacja

Z definicji afazja dotyczy lewej półkuli. Ale jeśli uszkodzona jest prawa, pacjent może mieć

zaburzenia komunikacji: Mówi poprawnie gramatycznie, ale jak robot (bez emocji w głosie). Nie rozumie żartów – wszystko bierze dosłownie. Nie wyłapuje sarkazmu.

dlaczego tak ważne jest wczesne wspomaganie rozwoju.

Jeśli dziecko w okresie największej apoptozy i tworzenia połączeń (synaptogenezy) nie słyszy mowy lub nie jest stymulowane, mózg „wycina” te ścieżki jako niepotrzebne.

pojęcie funkcjonalnej reorganizacji.

Jeśli lewa półkula (dom mowy) zostanie uszkodzona przed 3.-5. rokiem życia, prawa półkula jest w stanie przejąć te zadania niemal całkowicie.

Granica 5. roku życia

Nieużywana kora słuchowa może zostać "przejęta" przez inne zmysły, np. wzrok