makro

Elementy rynku

podaż, popyt, cena

Niewidzialna ręka

- (Adam Smith) to mechanizm, w którym indywidualne dążenie do własnych korzyści prowadzi – poprzez rynek – do efektywnej alokacji zasobów i wzrostu dobrobytu społecznego

PKB

suma wartości dóbr i usług wytworzonych w kraju = suma dochodów powstałych w wyniku wytworzenia dóbr i usług w kraju = suma wydatków ponoszonych na zakup wytworzonych dóbr i usług

HDI

Human Development Index (UNDP) - wskaźnik rozwoju społecznego uwzględniający: długość życia, poziom edukacji, dochód per capita

GINI

Wskaźnik nierówności dochodowych; im wyższa wartość(od 0 do 100), tym większe nierówności

Reguła 70

pozwala oszacować, po ilu latach PKB się podwoi, jeśli rośnie w stałym tempie procentowym (stopa wzrostu musi być dodatnia)

Reguła 70 wzór

Liczba lat do podwojenia = 70 / roczna stopa wzrostu (w %)

• Gospodarka wytwarza produkcję dzięki kombinacji:

kapitału fizycznego, kapitału ludzkiego i technologii

Kapitał fizyczny

zasoby wytworzone w produkcji: maszyny, budynki, infrastruktura

Kapitał ludzki

wiedza, umiejętności, zdrowie, „siły witalne” pracowników

Postęp technologiczny

lepsze metody, organizacja, techniki i środki wytwarzania dóbr i usług

• Malejąca krańcowa produktywność kapitału fizycznego

jeśli technologia i kapitał ludzki są stałe, to każde kolejne zwiększenie kapitału fizycznego daje coraz mniejszy przyrost produktywności/produkcji.

Teoria obfitości zasobów

państwa będą specjalizować się w produkcji tych dóbr, których produkcja opiera się przede wszystkim na zasobach, w które są relatywnie dobrze wyposażone.

Paradoks bogactwa (klątwa surowcowa)

Paradoks bogactwa (klątwa surowcowa) – to zjawisko, w którym kraje bogate w surowce naturalne rozwijają się wolniej, ponieważ dochody z surowców sprzyjają korupcji, słabym instytucjom i uzależnieniu gospodarki od jednego sektora, zamiast trwałego rozwoju.

Klątwa holenderska - Dutch disease

odnosi się do sytuacji, w której nadmierna zależność od eksportu surowców prowadzi do negatywnych skutków dla innych sektorów gospodarki, np. przemysłu i usług.

Hipoteza konwergencji

Kraje z relatywnie niskim poziomem realnego PKB per capita powinny na ogół rozwijać się szybciej niż te, w których dochód na 1 mieszkańca jest wyższy

konwergencja warunkowa

hipoteza konwergencji działa gdy kraje te są podobne do siebie w innych aspektach (system edukacji, infrastruktura, przepisy prawa itd.)

Wahania gospodarcze rodzaje

Przypadkowe – losowe, Periodyczne, Koniunkturalne

Wahania gospodarcze Przypadkowe – losowe

Klęski żywiołowe, wojny, rewolucje

Wahania gospodarcze Periodyczne

Krótkookresowe (doba, tydzień), Sezonowe (kwartalne, półroczne)

Wahania koniunkturalne

Krótkookresowe wahania pomiędzy recesją i fazą ekspansji

szczyt cyklu koniunkturalnego

Punkt w którym okres ekspansji przechodzi w fazę recesji

dno cyklu koniunkturalnego

Punkt kończący okres recesji i będący początkiem okresu ekspansji

Wskaźniki koniunktury Wyprzedzające

Np. pozwolenia budowlane, liczba i wartość sprzedanych akcji

Wskaźniki koniunktury Współwystępujące

Np. PKB, bezrobocie, ogólny poziom cen

Wskaźniki koniunktury Opóźnione

Np. poziom zapasów, oprocentowanie pożyczek hipotecznych

Fazy cyklu koniunkturalnego Współcześnie

Dwie fazy: 1) wzrostowa, 2) spadkowa

Fazy cyklu koniunkturalnego Klasyczny cykl koniunkturalny

Cztery fazy: 1) kryzys, 2) depresja (zastój), 3) ożywienie, 4) rozkwit

Ekspansywna polityka fiskalna

pobudzanie koniunktury w warunkach jej spadku, obniżenie podatków, wzrost wydatków budżetowych -> domykanie luki recesyjnej

Restrykcyjna polityka fiskalna

studzenie koniunktury w warunkach jej wzrostu, podwyższanie podatków, spadek wydatków budżetowych -> domykanie luki inflacyjnej

Keynesowskie teorie cyklu koniunkturalnego

cykl gospodarczy wynika ze zmian popytu globalnego (konsumpcyjnego i inwestycyjnego), które poprzez działanie mnożnika powodują zwielokrotnione zmiany produkcji.

Koncepcja cyklu politycznego

Partia rządząca – uzyskanie reelekcji. Pobudzanie koniunktury przed wyborami poprzez ekspansywną politykę fiskalną -> wybory w PL (X. 2023) Po wyborach: restrykcyjna polityka fiskalna, aby zmniejszyć deficyt budżetowy, dług publiczny, inflację

Koncepcja cyklu politycznego

zakłada, że rząd pobudza koniunkturę przed wyborami (np. ekspansywną polityką fiskalną) w celu reelekcji, a po wyborach prowadzi politykę restrykcyjną, by ograniczyć deficyt, dług publiczny i inflację.

Teorie monetarystyczne cyklu koniunkturalnego

wahania gospodarcze są skutkiem nieoczekiwanych szoków pieniężnych wynikających z błędów polityki monetarnej banku centralnego, które zakłócają stopę procentową i równowagę między popytem a produkcją

Teorie realnego cyklu koniunkturalnego

wahania gospodarcze wynikają z realnych, głównie technologicznych szoków, które zmieniają produkcję potencjalną, przy założeniu ciągłej równowagi i pełnego wykorzystania czynników produkcji.

Hipoteza dochodu absolutnego

.M. Keynes – wydatki konsumpcyjne zależą od uzyskiwanego w danym momencie przez gospodarstwa domowe dochodu (te hipotezę wykorzystujemy w naszym modelu AD)

Hipoteza dochodu relatywnego

J.S. Duesenberry – wielkość wydatków konsumpcyjnych poszczególnych osób nie zależy od ich dochodu, lecz od standardu życia w środowisku, w którym przebywają (przyp. efekt naśladownictwa, veblenowski <- mikroekonomia)

Hipoteza dochodu permanentnego

M. Friedman – wydatki konsumpcyjne nie zależą od dochodu bieżącego, a raczej od dochodu permanentnego rozumianego jako przeciętny dochód, który spodziewa się osiągać osoba w trakcie całego życia.

Im wyższa krańcowa skłonność do konsumpcji

tym bardziej stroma krzywa C

Spadek MPC (czyli wzrost MPS) powoduje

obniżenie nachylenia krzywej konsumpcji

Konsumpcja autonomiczna i Popyt inwestycyjny

- są niezależne od dochodu, zatem oznaczamy je równolegle do osi poziomej:

Dodanie inwestycji do funkcji konsumpcji

przesuwa krzywą równolegle w górę i tworzy funkcje AD:

Gdzie znajduje się punkt równowagi AD=Y?

W miejscu przecięcia krzywej AD z linią 45°. Oznaczamy go jako E [Equilibrium].

Jak obliczyć AD równowagi i Y równowagi?

aby uzyskać równanie z jedną niewiadomą pod AD podstawiamy Y

Funkcja konsumpcji

składa się z dwóch elementów: konsumpcji autonomicznej [Ca] oraz zależnej od dochodu [MPC*Y]) C= Ca + MPC*Y

Y

dochód

Ca

konsumpcja autonomiczna, czyli niezależna od dochodu – niezbędna do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych

MPC

krańcowa skłonność do konsumpcji oznacza, ile z każdej kolejnej jednostki dochodu jesteśmy w stanie przeznaczyć na konsumpcje

MPS

krańcowa skłonność do oszczędności – ile z każdej kolejnej jednostki dochodu jesteśmy skłonni oszczędzić

Funkcja oszczędności (S – SAVINGS):

S = -Ca + MPS*Y

Ia

Inwestycje autonomiczne/Popyt inwestycyjny – ich wielkość jest niezależna od zysków przedsiębiorstw – jest to zatem taka wielkość inwestycji, która w wariancie minimum pozwala na „przeżycie” firmy!

Kolejność podatków pod względem wpływów do budżetu

VAT, PIT, Akcyza, CIT, inne

Kolejność wydatków państwa pod względem wielkości wypływów

ZUS, subwencje jst, obrona narodowa, obsługa długu skarbu państwa, budżety wojewodów

Zasady polityki budżetowej

rocznego budżetowania, zupełności, jedności, jawności, równowagi budżetowej

Zasada zupełności

wszystkie wydatki i wpływy muszą się w nim znaleźć

Zasada jedności

wszystkie podziały administracyjne razem. Państwo->Województwo->JST

Krzywa Laffera

składa się z krzywych T – przychody z podatków i t-stopa podatkowa

Krzywa Laffera negatywne skutki przekroczenia Tmax

spada motywacja do pracy i inwestowania, rośnie szara strefa, wpływy podatkowe zaczynają spadać

Stopa redystrybucji

Procentowy udział wydatków budżetowych w stosunku do PKB

Im wyższa Stopa redystrybucji tym

mniejsza skłonność podmiotów prywatnych do inwestowania – Efekt wypierania

Dodanie wydatków rządowych do funkcji AD

przesuwa krzywą równolegle w górę

co to oznacza, że wydatki rządowe Ga mają autonomiczny?

są niezależne od wpływów budżetowych, zatem oznaczamy je równolegle do osi poziomej

Ga

wydatki rządowe

t

stawka podatkowa

Co się dzieje, gdy dodamy do modelu AD stawkę podatkową

nastąpi zmiana nachylenia krzywej AD – jest bardziej płaska

Dlaczego krzywa AD robi się bardziej płaska po dodatni stawki podatkowej?

Bo po wprowadzeniu podatku tylko część dochodu trafia do gospodarstw domowych jako dochód rozporządzalny. Konsumpcja rośnie wtedy wolniej wraz ze wzrostem Y, więc nachylenie AD maleje C=Ca+MPC⋅(1−t)Y

Co dzieje się z dochodem rozporządzalnym po opodatkowaniu?

Spada (dla danego Y): Yd=(1−t) Y czyli przy t=0,2gospodarstwa dostają 80% dochodu zamiast 100%.

Jak opodatkowanie wpływa na konsumpcję

konsumpcja: jest niższa dla każdego poziomu Yi słabiej reaguje na wzrost Y(bo część przyrostu dochodu „zabiera” podatek).

Jak opodatkowanie wpływa na inwestycje

Inwestycje (I): w tym prostym modelu zwykle są traktowane jako autonomiczne, więc bezpośrednio się nie zmieniają. Pośrednio jednak spadek popytu (AD) może zniechęcać firmy do inwestowania (gorsze oczekiwania/sprzedaż).

Produkcja rzeczywista

(Y) to to, co gospodarka faktycznie wytwarza w danym momencie

Produkcja potencjalna

(Y_p) to poziom produkcji przy pełnym (normalnym) wykorzystaniu czynników produkcji.

Luka recesyjna

(deflacyjna) - występuje, gdy Y < Yp gospodarka wytwarza mniej niż może, bo popyt globalny (AD) jest za niski.

Skutki luki recesyjnej

bezrobocie, niewykorzystane moce, spadek produkcji i dochodów.

Luka inflacyjna

występuje, gdy Y > Yp gospodarka jest „przegrzana”, popyt globalny jest zbyt wysoki względem możliwości produkcyjnych

Skutki luki inflacyjnej

presja na wzrost cen (inflacja), napięcia na rynku pracy, wzrost kosztów.

Luka recesyjna jaki typ polityki fiskalnej?

Ekspansywna polityka fiskalna (pobudzająca popyt).

Luka recesyjna jakie instrumenty?

wzrost wydatków rządowych G(np. zakupy dóbr i usług, inwestycje publiczne). spadek podatków t(obniżki stawek / ulg podatkowych → rośnie dochód rozporządzalny → rośnie konsumpcja)

Luka inflacyjna jaki typ polityki fiskalnej?

Restrykcyjna polityka fiskalna (schładzająca popyt).

Luka inflacyjna jakie instrumenty?

spadek wydatków rządowych G, wzrost podatków t (mniej dochodu rozporządzalnego → słabsza konsumpcja → spadek AD)

Polityka fiskalna: gdzie ekspansywna a gdzie restrykcyjna? Jakie instrumenty zastosowano? Do jakiej luki może mieć zastosowanie?

Polityka fiskalna: restrykcyjna Instrument: spadek wydatków rządowych G Do jakiej luki ma zastosowanie? do luki inflacyjnej (gdy Y>Y_p– trzeba schłodzić popyt i obniżyć produkcję do poziomu potencjalnego)

Polityka fiskalna: gdzie ekspansywna a gdzie restrykcyjna? Jakie instrumenty zastosowano? Do jakiej luki może mieć zastosowanie?

Polityka fiskalna: ekspansywna Instrument: spadek podatków t Do jakiej luki ma zastosowanie? do luki recesyjnej (gdy Y<Y_p– trzeba podnieść popyt, żeby zwiększyć produkcję i zatrudnienie)

Aktywna polityka fiskalna – istota

wymaga każdorazowych decyzji rządu, ma charakter interwencyjny, jest stosowana w odpowiedzi na konkretną sytuację gospodarczą (np. recesję).

Pasywna polityka fiskalna – istota

działa samoczynnie, nie wymaga bieżących decyzji rządu, opiera się na automatycznych stabilizatorach koniunktury

Automatyczne stabilizatory koniunktury (ASK)

to instrumenty polityki fiskalnej, które działają samoczynnie, bez potrzeby bieżącej ingerencji państwa, łagodząc wahania koniunktury gospodarczej.

Przykłady automatycznych stabilizatorów koniunktury

progresywny system podatkowy, zasiłki dla bezrobotnych, transfery socjalne zależne od dochodu

Instrumenty aktywnej polityki fiskalnej

- zwiększenie lub ograniczenie wydatków budżetowych (np. roboty publiczne), zmiana stawek podatkowych, subwencjonowanie przedsiębiorstw

Dodanie exportu do funkcji konsumpcji

przesuwa krzywą równolegle w górę

Dodanie importu do funkcji konsumpcji

zmiana nachylenia krzywej AD – jest bardziej płaska

Dlaczego dodanie importu wy płaszcza krzywą AD?

Zmniejszył się popyt i produkcja dóbr krajowych ze względu na konsumpcję dóbr z zagranicy.

Funkcja Konsumpcji (C)

C = Ca + MPC(1-t)*Y

Funkcja Inwestycji (I)

I = Ia

Funkcja Wydatków rządowych (G)

G=Ga

Funkcja Eksportu netto (X)

X = Ex – Im = Ex – MPI*Y

Funkcja Popytu globalnego (AD)

AD = Ca + [MPC(1-t) – MPI]*Y + Ia + Ga + Ex

Funkcja Mnożnik (M)

M = 1 / 1-[MPC(1-t) – MPI]

MPI

krańcowa skłonność do inwestycji, oznacza, ile z każdej kolejnej jednostki dochodu jesteśmy w stanie przeznaczyć na inwestycje

Cło

to podatek nakładany na importowane dobro

Cło antydumpingowe

To rodzaj cła/opłaty na import, gdy cena importu jest wyraźnie niższa niż cena na rynku krajowym producenta (dumping).

Przepisy domieszkowe

Regulacje wymagające, by część produktu finalnego była wytworzona w kraju.

Embargo

Sankcja polityczno-ekonomiczna: częściowy lub całkowity zakaz handlu i współpracy z krajem/grupą krajów

CPI (Consumer Price Index)

wskaźnik cen konsumpcyjnych (koszyk dóbr gospodarstw domowych).

PPI (Producer Price Index)

wskaźnik cen producentów (koszty na wcześniejszym etapie łańcucha produkcji).

Deflator PKB

mierzy zmiany cen w całej gospodarce (dla dóbr i usług w PKB).

inflacja Pełzająca

do 5%

Umiarkowana / krocząca

5–10%

Galopująca

10–150%

Hiperinflacja

powyżej 150%

Inflacja popytowa – ujęcie monetarystyczne

inflacja wynika ze wzrostu podaży pieniądza w gospodarce; przy stałej szybkości obiegu i produkcji realnej zwiększenie ilości pieniądza prowadzi do proporcjonalnego wzrostu poziomu cen („inflacja jest zjawiskiem pieniężnym”).

Inflacja popytowa – ujęcie keynesowskie

inflacja powstaje na skutek luki inflacyjnej, czyli nadwyżki popytu globalnego nad produkcją potencjalną, często wywołanej ekspansywną polityką fiskalną państwa (wzrost wydatków lub obniżki podatków).

M0

Banknoty i monety znajdujące się w obiegu + pogotowie kasowe banków komercyjnych + rezerwy gotówkowe banków w banku centralnym

M1

Banknoty i monety znajdujące się w obiegu pozabankowym + wkłady w banku na żądanie przedsiębiorstw i gospodarstw domowych

M2

M1 + Wkłady terminowe przedsiębiorstw i gospodarstw domowych

M3

M2 + m.in.: dłużne papiery wartościowe

Jak kształtuje się płynność oraz dochodowość poszczególnych agregatów pieniężnych?

Agregaty od M0 → M3 zawierają coraz więcej form pieniądza a płynność maleje i dochodowość rośnie.

Neoklasycy (Fisher): popyt na pieniądz

wynika głównie z potrzeb transakcyjnych, a V jest stabilne; przy pełnym wykorzystaniu zasobów zmiany M wpływają głównie na P (neutralność pieniądza).

Keynesiści: popyt na pieniądz

to nie tylko transakcje, ale też przezorność i portfel (spekulacja); jest wrażliwy na stopę procentową r i warunki rynku, więc pieniądz może silniej oddziaływać na gospodarkę (przez r i decyzje portfelowe).

Motywy posiadania pieniądza Keynes:

Transakcyjny, Przezornościowy, Portfelowy

motyw Portfelowy

na bieżące, przewidywane zakupy (zależny od Y i P).

motyw Przezornościowy

na nieprzewidziane wydatki (bufor płynności).

motyw Transakcyjny

trzymanie pieniądza zamiast aktywów, gdy nie opłaca się inwestować (klucz: r i oczekiwania).

P

przeciętny poziom cen

Y

realny dochód narodowy

Jaką funkcję pełni pieniądz w kontekście motywów posiadania? Motyw transakcyjny

głównie środek wymiany i funkcja płatnicza (do bieżących zakupów).

Jaką funkcję pełni pieniądz w kontekście motywów posiadania? Motyw przezornościowy

głównie funkcja płatnicza (rezerwa na nieprzewidziane wydatki) + element płynności jako „na wszelki wypadek”.

Jaką funkcję pełni pieniądz w kontekście motywów posiadania? Motyw portfelowy

przede wszystkim funkcja tezauryzacji (przechowywanie wartości / trzymanie płynnych środków zamiast aktywów, zależnie od r i oczekiwań).

Podaż pieniądza (M)

to całkowita wartość znajdujących się w obiegu zasobów pieniądza występującego w roli środka wymiany, mierzona tzw. agregatami pieniężnymi: M0, M1, M2 i M3 (przyjmujemy w analizach jako M1)

Kreacja pieniądza bankowego

banki komercyjne, udzielając kredytów, tworzą nowy pieniądz bezgotówkowy w postaci depozytów na rachunkach, a część tych środków wraca do systemu bankowego i stanowi podstawę do dalszego udzielania kredytów

mnożnik depozytowy

Górna granica kreacji pieniądza bankowego

mnożnik depozytowy wzór

Md = 1/ stopa rezerw obowiązkowych

Stopa rezerw obowiązkowych

Jest to minimalny stosunek rezerw w gotówce w kasie banku do ogólnej sumy wkładów zgromadzonych w banku

Stopa lombardowa

wyznacza maksymalny koszt pozyskania w BC pieniądza przez BK na jeden dzień pod zastaw pw

Stopa referencyjna

wyznacza minimalną rentowność bonów pieniężnych sprzedawanych w ramach oor

Stopa depozytowa

wyznacza cenę, jaką BC oferuje BK za założenie w NBP depozytu jednodniowego

Stopa redyskontowa

wyznacza koszt pożyczek udzielanych bankom komercyjnym przez NBP (pod zastaw weksli przed terminem ich wykupu) steruje „ceną” pieniądza z banku centralnego, więc przez płynność banków wpływa na rezerwy, kredyt i w efekcie na M1.

Operacje otwartego rynku

BC kupuje/sprzedaje papiery → zmienia M0 i płynność banków → wpływa na stopy i akcję kredytową

Funkcja podaży pieniądza

określa czynniki determinujące podaż pieniądza: M = f(um, zro, r) * M0

r

stopa procentowa

um

stopa ubytku gotówki z systemu bankowego

zro

stopa rezerw obowiązkowych

Paradoks oszczędzania (zapobiegliwości)

gdy wszyscy jednocześnie ograniczają konsumpcję, spada popyt globalny, produkcja i dochody, przez co łączne oszczędności w gospodarce mogą nie wzrosnąć, a nawet się zmniejszyć.

O co chodzi na wykresie?

Rynek pieniężny „równoważy się” wtedy, gdy popyt na pieniądz (L) jest równy podaży pieniądza (M) w ujęciu realnym, czyli M/P

Gdzie ekspansja/restrykcja? + Jakie instrumenty zastosowano?

przesunięcie podaży pieniądza M w prawo - (więcej M/P) → stopa procentowa spada, Ekspansja obniżenie stopy rezerw obowiązkowych (RO ↓), obniżenie stóp procentowych NBP, OOR: skup PW

Gdzie ekspansja/restrykcja? + Jakie instrumenty zastosowano?

przesunięcie podaży pieniądza M w lewo (mniej M/P) → stopa procentowa rośnie, Restrykcja podwyższenie stopy rezerw obowiązkowych, podwyższenie stóp procentowych NBP, OOR: sprzedaż PW

Polityka ekspansywna NBP

działania banku centralnego, które zwiększają podaż pieniądza i obniżają koszt kredytu, żeby pobudzić gospodarkę.

Polityka restrykcyjna NBP

działania banku centralnego, które ograniczają podaż pieniądza i podnoszą koszt kredytu, żeby schłodzić gospodarkę i obniżyć inflację

Podmioty odpowiedzialne za Politykę pieniężną

Rada Polityki Pieniężnej (RPP), Bank Centralny (NBP)

Cel polityki pieniężnej

utrzymanie gospodarki na ścieżce stabilnego wzrostu gospodarczego (stabilizacja koniunktury gospodarczej) oraz bezpośredni cel inflacyjny

Narzędzia polityki pieniężnej

RO, stopy %, OOR, kontrola podaży pieniądza oraz kształtowanie podstawowych stóp procentowych

Stopa rezerwy obowiązkowej napięcia inflacyjne; BCI nie jest realizowany

wzrost RO płynność ↓; podaż pieniądza ↓; AD: C ↓; AD: I ↓; luka: inflacyjna

Stopa rezerwy obowiązkowej spowolnienie gospodarcze; napięcia deflacyjne

spadek RO płynność ↑; podaż pieniądza ↑; AD: C ↑; AD: I ↑; luka: recesyjna

Stopy procentowe napięcia inflacyjne; BCI nie jest realizowany

wzrost stóp → płynność ↓; podaż pieniądza ↓; AD: C ↓; AD: I ↓; luka: inflacyjna

Stopy procentowe - spowolnienie gospodarcze; napięcia deflacyjne

spadek stóp → płynność ↑; podaż pieniądza ↑; AD: C ↑; AD: I ↑; luka: recesyjna

OOR napięcia inflacyjne; BCI nie jest realizowany, finansowanie sektora rządowego

sprzedaż PW → płynność: może (zależy od PW); podaż pieniądza ↓; AD: C ↓; AD: I ↓; luka: inflacyjna

OOR zmniejszyć dług publiczny; pobudzić gospodarkę

skup PW → płynność: może (zależy od PW); podaż pieniądza ↑; AD: C ↑; AD: I ↑; luka: recesyjna

reguła OKUNA

ok. +1 p.p. wzrostu bezrobocia (względem naturalnego) ↔ ok. −2% spadku PKB (względem potencjalnego)