I. CHEMIZM ŻYCIA
0 134 tarjetas julialukstaedt
término  |
definición |
|||
|---|---|---|---|---|
|
Wapń (Ca)
|
buduje kości i zęby, bierze udział w przewodzeniu impulsów nerwowych, umożliwia skurcz mięśni, uczestniczy w krzepnięciu krwi, występuje głównie jako jony Ca²⁺ i sole mineralne.
|
|||
|
Magnez (Mg)
|
aktywuje liczne enzymy, uczestniczy w budowie rybosomów, jest centralnym atomem chlorofilu, umożliwia przebieg fotosyntezy, występuje w organizmie głównie jako jony Mg²⁺.
|
|||
|
Potas (K)
|
uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych, reguluje gospodarkę wodną komórek, jest składnikiem płynów ustrojowych, u roślin aktywuje enzymy i wpływa na uwodnienie komórek.
|
|||
|
Sód (Na)
|
odpowiada za przewodzenie impulsów nerwowych, reguluje gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu, jest głównym składnikiem płynów pozakomórkowych i utrzymuje ciśnienie osmotyczne.
|
|||
|
Chlor (Cl)
|
uczestniczy w utrzymaniu równowagi wodno-mineralnej organizmu, jest składnikiem kwasu solnego w soku żołądkowym, wspomaga trawienie i utrzymuje odpowiednie pH.
|
|||
|
Żelazo (Fe)
|
jest składnikiem hemoglobiny i mioglobiny, uczestniczy w transporcie tlenu, wchodzi w skład wielu enzymów, bierze udział w oddychaniu komórkowym i fotosyntezie.
|
|||
|
Jod (I)
|
jest składnikiem hormonów tarczycy, reguluje tempo metabolizmu, wpływa na wzrost, rozwój organizmu oraz prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego.
|
|||
|
Miedź (Cu)
|
wchodzi w skład wielu enzymów, uczestniczy w procesach utleniania i redukcji, u niektórych zwierząt buduje hemocyjaninę odpowiedzialną za transport tlenu.
|
|||
|
Kobalt (Co)
|
jest składnikiem witaminy B₁₂, uczestniczy w procesie krwiotworzenia, wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i metabolizm komórek.
|
|||
|
Fluor (F)
|
jest składnikiem szkliwa zębów, zwiększa jego odporność na działanie kwasów, zmniejsza ryzyko rozwoju próchnicy.
|
|||
|
(właściwość) woda jest dobrym rozpuszczalnikiem substancji hydrofilowych
|
(znaczenie biologiczne) dzięki polarnej budowie rozpuszcza substancje hydrofilowe, takie jak związki jonowe i polarne, umożliwia transport substancji oraz przebieg większości reakcji metabolicznych.
|
|||
|
(właściwość) Woda jest cieczą w zakresie 0-100 stopni
|
(znaczenie biologiczne) pozostaje cieczą w szerokim zakresie temperatur, dzięki czemu stanowi środowisko życia organizmów, składnik płynów ustrojowych oraz środowisko reakcji zachodzących w komórkach.
|
|||
|
(właściwość) Największa gęstość w 4°C
|
(znaczenie biologiczne) woda o temperaturze 4°C opada na dno zbiorników, dzięki czemu zimą organizmy wodne mogą przetrwać pod warstwą lodu w cieplejszej wodzie.
|
|||
|
(właściwość) Lód ma mniejszą gęstość od wody
|
(znaczenie biologiczne) Lód unosi się na powierzchni wody, tworzy warstwę izolacyjną, która chroni głębsze warstwy przed całkowitym zamarznięciem.
|
|||
|
(właściwość) Duże ciepło właściwe
|
(znaczenie biologiczne) Woda nagrzewa się i ochładza powoli, stabilizuje temperaturę organizmów i środowiska wodnego, chroni przed gwałtownymi zmianami temperatury.
|
|||
|
(właściwość) Duże ciepło parowania
|
(znaczenie biologiczne) Odparowanie wody wymaga dużej ilości energii, dlatego pocenie się zwierząt i transpiracja roślin skutecznie obniżają temperaturę organizmu.
|
|||
|
(właściwość) Spójność i adhezja wody
|
(znaczenie biologiczne) Dzięki wiązaniom wodorowym cząsteczki wody utrzymują się razem i przylegają do ścian naczyń, co umożliwia transport wody u roślin.
|
|||
|
(właściwość) Duże napięcie powierzchniowe
|
(znaczenie biolgiczne) Silne oddziaływania między cząsteczkami wody tworzą elastyczną powierzchnię, po której mogą poruszać się drobne organizmy.
|
|||
|
(właściwość) Mała ściśliwość
|
(znaczenie biologiczne) Woda jest prawie nieściśliwa, dzięki czemu utrzymuje jędrność komórek roślinnych i pomaga zachować kształt komórek zwierzęcych.
|
|||
|
(właściwość) Bezbarwność i przezroczystość
|
(znaczenie biologiczne) Woda przepuszcza światło, umożliwia fotosyntezę organizmom wodnym oraz ułatwia funkcjonowanie ekosystemów wodnych.
|
|||
|
Ryboza
|
jest pentozą, wchodzi w skład RNA, ATP oraz wielu nukleotydów, uczestniczy w magazynowaniu i przenoszeniu energii.
|
|||
|
Deoksyryboza
|
jest pentozą wchodzącą w skład DNA, umożliwia przechowywanie i przekazywanie informacji genetycznej.
|
|||
|
Glukoza
|
jest podstawowym źródłem energii komórek, powstaje w fotosyntezie, stanowi monomer polisacharydów, takich jak skrobia, glikogen i celuloza.
|
|||
|
Fruktoza
|
jest heksozą występującą głównie w owocach i miodzie, stanowi źródło energii, wchodzi w skład sacharozy i innych cukrów.
|
|||
|
Galaktoza
|
wchodzi w skład laktozy, glikolipidów i glikoprotein, uczestniczy w budowie błon komórkowych i dostarcza energii.
|
|||
|
Sacharoza
|
jest dwucukrem zbudowanym z glukozy i fruktozy połączonych wiązaniem O-glikozydowym.
|
|||
|
Sacharoza
|
jest główną formą transportową cukrów u roślin, magazynowana jest m.in. w buraku cukrowym i trzcinie cukrowej.
|
|||
|
Laktoza
|
składa się z glukozy i galaktozy połączonych wiązaniem O-glikozydowym.
|
|||
|
Laktoza
|
jest cukrem mlecznym występującym w mleku ssaków, stanowi źródło energii szczególnie dla młodych organizmów.
|
|||
|
Maltoza
|
jest zbudowana z dwóch cząsteczek glukozy połączonych wiązaniem O-glikozydowym.
|
|||
|
Maltoza
|
jest źródłem energii, powstaje podczas rozkładu skrobi, występuje także w nektarze kwiatów i pyłku.
|
|||
|
Celuloza
|
pełni funkcję budulcową, tworzy ścianę komórkową roślin, zapewnia komórkom wytrzymałość i odporność mechaniczną, cząsteczki glukozy są połączone wiązaniami β-1,4-glikozydowymi, co nadaje jej dużą wytrzymałość.
|
|||
|
Celuloza
|
występuje w ścianach komórkowych roślin, jest najpowszechniejszym polisacharydem na Ziemi.
|
|||
|
Chityna
|
pełni funkcję budulcową, usztywnia ściany komórkowe grzybów oraz pancerze stawonogów.
|
|||
|
Chityna
|
występuje w ścianach komórkowych grzybów oraz w pancerzach owadów, pajęczaków i skorupiaków.
|
|||
|
Skrobia
|
jest materiałem zapasowym roślin, magazynuje glukozę i stanowi źródło energii podczas kiełkowania i wzrostu.
|
|||
|
Skrobia
|
występuje głównie w bulwach, nasionach, owocach i innych organach spichrzowych roślin.
|
|||
|
Glikogen
|
jest materiałem zapasowym zwierząt i grzybów, magazynowany jest głównie w wątrobie i mięśniach, stanowi szybko dostępne źródło energii.
|
|||
|
Glikogen
|
występuje u zwierząt i grzybów, największe jego ilości znajdują się w komórkach wątroby i mięśni.
|
|||
|
Skrobia
|
składa się z amylozy, która jest nierozgałęziona, oraz amylopektyny, która ma liczne rozgałęzienia.
|
|||
|
Struktura pierwszorzędowa
|
określa liczbę, rodzaj i kolejność aminokwasów w łańcuchu polipeptydowym, od niej zależy dalsza budowa i funkcja białka.
|
|||
|
Struktura drugorzędowa
|
powstaje dzięki wiązaniom wodorowym, tworzy α-helisę lub β-harmonijkę i stabilizuje łańcuch polipeptydowy.
|
|||
|
Struktura trzeciorzędowa
|
jest przestrzennym ułożeniem jednego łańcucha polipeptydowego, utrzymywanym przez różne oddziaływania między aminokwasami.
|
|||
|
Struktura czwartorzędowa
|
występuje w białkach zbudowanych z kilku łańcuchów polipeptydowych połączonych w jedną funkcjonalną całość.
|
|||
|
Oddziaływania hydrofobowe
|
zachodzą między niepolarnymi resztami aminokwasów, wpływają na fałdowanie i stabilność białka.
|
|||
|
Mostki disiarczkowe
|
powstają między resztami cysteiny, wzmacniają strukturę przestrzenną białka i zwiększają jego trwałość.
|
|||
|
Wiązania wodorowe
|
stabilizują strukturę drugorzędową i trzeciorzędową białek, powstają między grupami polarnymi aminokwasów.
|
|||
|
Wiązania jonowe
|
tworzą się między aminokwasami o przeciwnych ładunkach, stabilizują strukturę przestrzenną białek.
|
|||
|
Białka fibrylarne
|
mają włóknistą budowę, są nierozpuszczalne w wodzie, pełnią głównie funkcję budulcową i ochronną, należą do nich kolagen i keratyna.
|
|||
|
Białka globularne
|
mają kulisty kształt, zwykle rozpuszczają się w wodzie, pełnią funkcje enzymatyczne, transportowe, regulacyjne i odpornościowe.
|
|||
|
Białka proste
|
są zbudowane wyłącznie z aminokwasów połączonych wiązaniami peptydowymi i nie zawierają części niebiałkowej.
|
|||
|
Białka złożone
|
oprócz aminokwasów zawierają część niebiałkową, np. hem, cukier lub jon metalu, która warunkuje ich właściwości i funkcje.
|
|||
|
Aldehyd 3-fosfoglicerynowy (PGAL)
|
jest triozą, powstaje w fotosyntezie i glikolizie, jest prekursorem glukozy oraz innych węglowodanów, uczestniczy także w syntezie lipidów i aminokwasów.
|
|||
|
Denaturacja
|
polega na zniszczeniu struktury drugorzędowej, trzeciorzędowej i czwartorzędowej białka pod wpływem czynników fizycznych lub chemicznych, nie narusza wiązań peptydowych, powoduje utratę aktywności biologicznej i może być odwracalna lub nieodwracalna
|
|||
|
Koagulacja
|
polega na łączeniu się cząsteczek białka w duże agregaty, które wytrącają się z roztworu, może zachodzić jako wysalanie lub denaturacja.
|
|||
|
Wysalanie
|
zachodzi pod wpływem dużego stężenia soli, np. NaCl, powoduje odwodnienie otoczki wodnej białka, wytrącenie osadu i jest procesem odwracalnym.
|
|||
|
Peptyzacja
|
polega na ponownym przejściu osadu białka do roztworu koloidalnego po dodaniu wody, przywraca wcześniejsze właściwości białka po wysalaniu.
|
|||
|
Renaturacja
|
polega na odzyskaniu prawidłowej struktury przestrzennej i aktywności białka po usunięciu czynnika denaturującego, jest możliwa tylko w niektórych przypadkach.
|
|||
|
albuminy
|
występują głównie w osoczu krwi, regulują objętość i ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych, transportują wiele substancji, m.in. jony Ca²⁺ i Mg²⁺, hormony oraz kwasy tłuszczowe.
|
|||
|
Histony
|
występują w jądrze komórkowym, łączą się z DNA, tworząc chromatynę, dzięki dużej zawartości lizyny i argininy wiążą ujemnie naładowane cząsteczki DNA.
|
|||
|
Fibrynogen
|
jest białkiem osocza krwi, podczas krzepnięcia przekształca się we fibrynę, która tworzy włóknistą sieć stanowiącą główny składnik skrzepu.
|
|||
|
Mioglobina
|
występuje w mięśniach, magazynuje tlen i ułatwia jego dostarczanie do komórek mięśniowych podczas wysiłku.
|
|||
|
Hemoglobina
|
znajduje się w erytrocytach, transportuje tlen z płuc do tkanek oraz niewielką ilość dwutlenku węgla z tkanek do płuc.
|
|||
|
Globuliny
|
obejmują przeciwciała oraz białka transportowe osocza, uczestniczą w odpowiedzi immunologicznej i procesach odpornościowych organizmu.
|
|||
|
Kolagen
|
jest białkiem budulcowym tkanki łącznej, występuje w skórze, kościach, chrząstkach i ścięgnach, zapewnia tkankom dużą wytrzymałość mechaniczną.
|
|||
|
Keratyna
|
buduje naskórek, włosy, paznokcie, pióra, łuski, rogi i kopyta, chroni organizm przed uszkodzeniami mechanicznymi oraz czynnikami zewnętrznymi.
|
|||
|
Lipidy
|
Związki organiczne zbudowane głównie z C, H i O. Niektóre zawierają także N i P. Są hydrofobowe.
|
|||
|
glicerol
|
Alkohol trójwodorotlenowy stanowiący szkielet tłuszczów właściwych i części fosfolipidów.
|
|||
|
Kwasy tłuszczowe
|
Długołańcuchowe kwasy karboksylowe będące składnikiem lipidów.
|
|||
|
Kwasy tłuszczowe nasycone
|
Między atomami węgla mają wyłącznie wiązania pojedyncze.
|
|||
|
Kwasy tłuszczowe nienasycone
|
Zawierają co najmniej jedno wiązanie podwójne między atomami węgla.
|
|||
|
Wiązanie estrowe
|
Łączy glicerol z kwasem tłuszczowym i powstaje podczas estryfikacji.
|
|||
|
Tłuszcz właściwy
|
Ester glicerolu i trzech kwasów tłuszczowych połączonych wiązaniami estrowymi.
|
|||
|
Fosfolipid
|
Lipid złożony z alkoholu, kwasów tłuszczowych, reszty fosforanowej i małej polarnej cząsteczki. Lipidy złożone będące podstawowym składnikiem błon biologicznych.
|
|||
|
Glikolipid
|
Lipid złożony z alkoholu, kwasów tłuszczowych i cukru. Lipidy złożone zawierające cukier i wchodzące w skład błon komórkowych.
|
|||
|
Głowa fosfolipidu
|
Część hydrofilowa skierowana do środowiska wodnego.
|
|||
|
Ogon fosfolipidu
|
Część hydrofobowa zbudowana z łańcuchów kwasów tłuszczowych.
|
|||
|
Lipidy proste
|
Estry alkoholi i kwasów tłuszczowych. Należą do nich tłuszcze właściwe i woski.
|
|||
|
Lipidy złożone
|
Zawierają alkohol, kwasy tłuszczowe oraz dodatkowo resztę fosforanową lub cukier.
|
|||
|
Lipidy izoprenowe
|
Powstają z jednostek izoprenu. Należą do nich steroidy i karotenoidy.
|
|||
|
Woski
|
Lipidy proste zbudowane z długołańcuchowego alkoholu i kwasu tłuszczowego.
|
|||
|
Steroidy
|
Lipidy izoprenowe o budowie pierścieniowej. Budują błony komórkowe i pełnią funkcje regulacyjne.
|
|||
|
Karotenoidy
|
Lipidy izoprenowe będące barwnikami roślinnymi. Uczestniczą w fotosyntezie, chronią przed reaktywnymi formami tlenu i nadają barwę kwiatom oraz owocom.
|
|||
|
(właściwość) Hydrofobowość lipidów
|
(znaczenie biologiczne) Lipidy nie rozpuszczają się w wodzie. Znaczenie: umożliwia tworzenie błon i ogranicza utratę wody.
|
|||
|
(właściwość) Rozpuszczalność lipidów
|
(znaczenie biologiczne) Rozpuszczają się w rozpuszczalnikach niepolarnych. Znaczenie: mogą być magazynowane w postaci kropli tłuszczu.
|
|||
|
(właściwość) Mała gęstość lipidów
|
(znaczenie biologiczne) Są lżejsze od wody. Znaczenie: tworzą warstwę na jej powierzchni.
|
|||
|
(właściwość) Stan skupienia tłuszczów
|
(znaczenie biologiczne) Zależy od rodzaju kwasów tłuszczowych. Znaczenie: wpływa na funkcje tłuszczów u roślin i zwierząt.
|
|||
|
(właściwość) Amfipatyczność fosfolipidów
|
(znaczenie biologiczne) Mają hydrofilową głowę i hydrofobowe ogony. Znaczenie: tworzą błony biologiczne.
|
|||
|
(właściwość) Hydrofobowość wosków
|
(znaczenie biologiczne) Woski odpychają wodę. Znaczenie: chronią organizmy przed utratą wody i przemakaniem.
|
|||
|
(właściwość) Duża wartość energetyczna tłuszczów
|
(znaczenie biologiczne) Magazynują dużo energii. Znaczenie: pełnią funkcję zapasową.
|
|||
|
(właściwość) Słabe przewodnictwo cieplne tłuszczów
|
(znaczenie biologiczne) Tłuszcze słabo przewodzą ciepło. Znaczenie: zapewniają termoizolację.
|
|||
|
(właściwość) Sprężystość tkanki tłuszczowej
|
(znaczenie biologiczne) Tkanka tłuszczowa amortyzuje nacisk. Znaczenie: chroni narządy przed urazami.
|
|||
|
Funkcja zapasowa tłuszczów
|
Magazynowanie energii wykorzystywanej podczas głodu i wysiłku.
|
|||
|
Funkcja termoizolacyjna
|
Ograniczanie utraty ciepła przez organizm.
|
|||
|
Funkcja termoregulacyjna
|
Ułatwianie utrzymania odpowiedniej temperatury ciała.
|
|||
|
Funkcja ochronna tłuszczów
|
Ochrona narządów wewnętrznych przed urazami.
|
|||
|
Znaczenie tłuszczów u roślin
|
Magazyn energii i materiałów budulcowych w nasionach.
|
|||
|
Znaczenie wosków u ptaków
|
Zabezpieczają pióra przed przemakaniem i utratą ciepła.
|
|||
|
Znaczenie wosków u ssaków
|
Lanolina chroni skórę i sierść przed niekorzystnymi warunkami.
|
|||
|
Znaczenie wosków u roślin
|
Kutykula ogranicza parowanie wody i chroni przed przegrzaniem.
|
|||
|
Znaczenie wosku pszczelego
|
Służy do budowy plastrów i magazynowania miodu oraz pyłku.
|
|||
|
Znaczenie spermacetu
|
Ułatwia kaszalotom zanurzanie i wynurzanie dzięki zmianie stanu skupienia.
|
|||
|
Cholesterol
|
Składnik błon komórkowych. Jest prekursorem hormonów steroidowych, witaminy D₃ i soli żółciowych.
|
|||
|
Nukleotyd
|
Podstawowa jednostka budująca kwasy nukleinowe. Składa się z pentozy, zasady azotowej i reszty fosforanowej(V).
|
|||
|
Nukleozyd
|
Związek zbudowany z pentozy połączonej z zasadą azotową. Po dołączeniu reszty fosforanowej powstaje nukleotyd.
|
|||
|
Wiązanie N-glikozydowe
|
Wiązanie łączące pentozę z zasadą azotową, w wyniku którego powstaje nukleozyd.
|
|||
|
Wiązanie estrowe
|
Łączy nukleozyd z resztą fosforanową(V), tworząc nukleotyd.
|
|||
|
Wiązanie 3',5'-fosfodiestrowe
|
Łączy kolejne nukleotydy w jednej nici DNA lub RNA, tworząc szkielet cukrowo-fosforanowy.
|
|||
|
Wiązania wodorowe
|
Łączą komplementarne zasady azotowe dwóch nici DNA i stabilizują strukturę podwójnej helisy.
|
|||
|
DNA
|
Kwas deoksyrybonukleinowy będący materiałem genetycznym wszystkich organizmów i niektórych wirusów.
|
|||
|
RNA
|
Kwas rybonukleinowy uczestniczący w odczytywaniu informacji genetycznej i syntezie białek.
|
|||
|
Cukier w DNA
|
Deoksyryboza – pentoza pozbawiona jednego atomu tlenu w porównaniu z rybozą.
|
|||
|
Cukier w RNA
|
Ryboza – pentoza zawierająca grupę hydroksylową (-OH).
|
|||
|
Zasady azotowe DNA
|
Adenina (A), tymina (T), cytozyna (C) i guanina (G).
|
|||
|
Zasady azotowe RNA
|
Adenina (A), uracyl (U), cytozyna (C) i guanina (G).
|
|||
|
Puryny
|
Adenina i guanina – zasady dwupierścieniowe.
|
|||
|
Pirymidyny
|
Cytozyna, tymina i uracyl – zasady jednopierścieniowe.
|
|||
|
Budowa DNA
|
DNA tworzą dwie antyrównoległe nici polinukleotydowe skręcone wokół wspólnej osi w podwójną helisę.
|
|||
|
Budowa RNA
|
RNA jest zwykle jednoniciowe, choć może tworzyć lokalne fragmenty dwuniciowe dzięki komplementarnemu parowaniu zasad.
|
|||
|
Szkielet cukrowo-fosforanowy
|
Powstaje z naprzemiennie ułożonych pentoz i reszt fosforanowych połączonych wiązaniami fosfodiestrowymi.
|
|||
|
Antyrównoległość nici DNA
|
Oznacza, że koniec 5' jednej nici znajduje się naprzeciw końca 3' drugiej nici.
|
|||
|
Reguła komplementarności
|
Każda zasada łączy się tylko z jedną określoną zasadą: A z T, a G z C.
|
|||
|
A–T
|
Para zasad połączona dwoma wiązaniami wodorowymi.
|
|||
|
G–C
|
Para zasad połączona trzema wiązaniami wodorowymi.
|
|||
|
Komplementarność zasad
|
Powoduje, że sekwencja jednej nici DNA wyznacza sekwencję drugiej nici.
|
|||
|
Materiał genetyczny
|
DNA przechowuje informację genetyczną organizmu i odpowiada za jej przekazywanie potomstwu.
|
|||
|
Gen
|
Odcinek DNA zawierający informację potrzebną do syntezy określonego białka.
|
|||
|
Kod genetyczny
|
Informacja zapisana w kolejności nukleotydów DNA, która decyduje o kolejności aminokwasów w białku.
|
|||
|
Replikacja DNA
|
Proces powielania DNA zachodzący przed podziałem komórki. Każda z dwóch nici DNA służy jako wzór do syntezy nowej nici. Powstają dwie identyczne cząsteczki DNA, z których każda zawiera jedną nić starą i jedną nową.
|
|||
|
mRNA
|
Informacyjny RNA przenoszący informację genetyczną z DNA do rybosomów.
|
|||
|
rRNA
|
Rybosomowy RNA wchodzący w skład rybosomów, w których zachodzi synteza białek.
|
|||
|
tRNA
|
Transportujący RNA dostarczający aminokwasy do rybosomów podczas syntezy białka.
|
|||
|
Funkcja DNA
|
Przechowuje i przekazuje informację genetyczną oraz ulega replikacji przed podziałem komórki.
|
|||
|
Funkcja RNA
|
Bierze udział w odczytywaniu informacji genetycznej i syntezie białek.
|
|||
